Bin Yıllık Hafıza: Karacaahmet, Eyüpsultan ve Aşiyan

Osmanlı İstanbul’u, mezarları meydanların, cami avlularının ve mahalle yollarının hemen yanı başına kondurmuştur..

İstanbul’un mezarlıkları, kentin çeperlerine itilmiş alelade gömü alanları değil; sokakla, mahalleyle ve hayatın tam ortasıyla iç içe yaşayan mekanlardır. Batı medeniyetinde ölümü şehirden ve gündelik yaşamdan yalıtan yüksek duvarlı mezarlık anlayışına karşın Osmanlı İstanbul’u, mezarları meydanların, cami avlularının ve mahalle yollarının hemen yanı başına kondurmuştur.

Karacaahmet’in uçsuz bucaksız ulu servilerinden Eyüpsultan’ın kutlu kabul edilen yamaçlarına, oradan Boğaz’a bakan Aşiyan’ın edebi sükûnetine uzanan bu üç mezarlık; yalnızca devlet ricalinin ve sanatçıların ebedi istirahatgâhı değil, taşlara kazınmış sembolizmle Osmanlı Devleti’nin ve Türkiye’nin kültürel DNA’sını muhafaza eden sessiz hafıza merkezleridir.

Yaşayanlarla İç İçe Bir Ölüm Felsefesi: İstanbul’un Taş Kütüphaneleri

Batı medeniyetinde ölümü şehirden ve gündelik yaşamdan yalıtan yüksek duvarlı mezarlık anlayışına karşın Osmanlı İstanbul’u, mezarları meydanların, cami avlularının ve mahalle yollarının hemen yanı başına kondurmuştur. Ölüm, korkulup kaçılan bir son değil; hayatın akışı içinde her gün selamlanan, servilerin serinliği ve kuş sesleriyle yumuşatılan tabii bir menzildir.

Bu felsefenin mermere dökülmüş hali olan tarihi mezar taşları; vefat eden kişinin mesleğini, tarikatını, sosyal statüsünü ve hatta ölüm nedenini fısıldayan edebi birer belge niteliğindedir. Kavukların biçiminden hotozların kıvrımlarına, kırılmış bir gül goncasından ters lale kabartmasına kadar her motif, ardında çözülmeyi bekleyen köklü bir sembolizm barındırır.

1. Karacaahmet: Anadolu Yakası’nın Uçsuz Bucaksız Kadim Ormanı

Karacaahmet Mezarlığı: Asırlık Defin Sahasının Kısa Tarihi

Karacaahmet Mezarlığı adını, Hacı Bektaş-ı Veli tarafından İstanbul’a gönderilen Karaca Ahmet’ten alır. İstanbul’un en büyük ve en eski Müslüman mezarlıklarından biri olan bu alan, kurulduğu günden beri kesintisiz kullanılmaktadır.

Karacaahmet Mezarlığı, kökleri İstanbul’un fethinden yaklaşık bir asır öncesine, Orhan Gazi dönemine kadar uzanan, Türkiye’nin en eski ve İslam dünyasının en geniş kabristanlarından biridir.

Kuruluşu 14. yüzyıla uzanıyor

İlk definlerin, İstanbul kuşatmaları sırasında şehit düşen askerlerle başladığı düşünülür. Kesin kuruluş tarihi bilinmese de tarihçiler, mezarlığın Orhan Gazi’nin Üsküdar’ı fethinden sonra, 14. yüzyıl ortalarında Türk iskânıyla birlikte geliştiği görüşündedir. I. Murad döneminde genişleyen alan, 1453’te İstanbul’un fethinden sonra daha da büyümüştür.

Nurbanu Sultan resmi kimliğini kazandırdı

Mezarlığın resmen tanımlanması 1582’de olmuştur. III. Murat’ın annesi Nurbanu Sultan, 124 dönümlük arazisini ayırmış, servi ağaçları diktirmiş, bakım için 13 korucu ve defin işleri için 24 mezarcı görevlendirmiştir. Resmî kayıtlarda adı ilk kez 1698’de “Karacaahmet Sultan Mezarlığı” olarak geçer. Diğer adı “Üsküdar Mekabir-i Müslimini”dir.

Neden bu kadar tercih edildi?

Osmanlı döneminde Karacaahmet, İstanbul halkının en çok tercih ettiği defin yerlerinden biriydi. Sebeplerinden biri, Üsküdar’ın Asya yakasında olması ve halk arasında Kâbe toprağıyla ilişkilendirilmesidir. Bu yüzden Avrupa yakasında ölenlerin cenazeleri kayıklarla Salacak iskelesine taşınırdı. Mezarlık hem Sünni hem Alevi çevrelerce mübarek kabul edilir.

Seyitahmet bölümü ve İranlılar Mezarlığı

Seyitahmet bölümü, “İranlılar mezarlığı” olarak da bilinir. 1850 öncesinde Şii ve Caferi definleri için ayrıldığı düşünülür. Abdülbaki Gölpınarlı ve Cem Karaca burada yatmaktadır. Muharrem ayının 10. gününde Aşure törenleri, Seyit Ahmet Deresi’ndeki İranlılar Mescidi’nde hâlâ düzenlenmektedir.

Sınırları zamanla değişti

İstimlaklerden önce mezarlık Menzilhane, yani bugünkü Gündoğumu Caddesi’nden başlardı. Cumhuriyet döneminde sınır, Tunusbağı Caddesi ve 1681 tarihli Hacı Faik Bey Çeşmesi’ne çekilmiştir. Çevresinde Osmanlı’dan kalma tekke, namazgâh, cami, çeşme, okul, hastane ve kireçhane bulunuyordu.

Kemik havuzları milyonlarca gömüyü mümkün kıldı

Sahipsiz kemikler “Havuz Kapısı” bölümündeki mahzenlerde toplanırdı. Prof. Dr. Süheyl Ünver’e göre bu mahzenlerden üçü Mimar Sinan’a yaptırılmıştı. Biri Miskinler Tekkesi yakınındaydı; bugün yeri belirsizdir. Hayır sahipleri yoksullar için lahit yaptırır, kemikler çürüdükten sonra mahzenlere alınır, boşalan yerlere yeni defin yapılırdı. Bu uygulama, sınırlı alanda milyonlarca gömünün nasıl yapıldığını açıklar.

Şahideler belge niteliğinde

Karacaahmet, Türk siyaset ve kültür hayatının önemli isimlerini barındırır. Şahideler meslek, rütbe, cinsiyet ve dünya görüşü hakkında birinci dereceden belgedir. Çiçek ve bitki motifleri taş işçiliğinin güçlü örnekleridir. Ancak yeni gömü alanı açmak için pek çok değerli şahide yok edilmiştir.

16. yüzyıla ait mezar taşı neredeyse kalmamıştır. Görülebilen eski taşların çoğu 19. yüzyıla aittir. Bilinen en eski taş, 1520 tarihli Şeyh Hamdullah Efendi mezarıdır.

Kitabelerde veba ve çocuk ölümleri

1812 civarındaki veba salgınında ölen birinin kitabesinde “Nazik tenime ansızın geldi, veba vermedi hiç emn-ü aman” yazısı vardır. On yaşında ölen bir çocuğun kitabesi ise fâni dünyada karar bulamadığını anlatır. Nişancı Hamza Paşa’nın kubbeli mozolesi halk arasında yanlışlıkla “At mezarı” olarak bilinir.

Defin usulü değişti, aile mezarı sürüyor

Osmanlı’da taş kapaklı mezar odacığı veya tahta kapakla toprağa gömme uygulanırdı. Aile içinde üst üste gömü yaygındı. Bugün de aile mezarlarında 5 yıl sonra mükerrer defin yapılabilmekte; betonarme lahitler aynı aileden 3-4 kişiye yer vermektedir.

Çanakkale şehitlerinin yeri belirsiz

Mezarlığın ortasındaki Şehitlik Camii civarında, Haydarpaşa ve çevre hastanelere getirilip vefat eden Çanakkale şehitlerinin gömülü olduğu bilinir. 1916 tarihli bir kitabede “şehitlik” ibaresi vardır. Ancak şehitlerin yerleri ve isimleri bugün belli değildir.

Adını Horasan erenlerinden ve dönemin ünlü hekimi-gazisi Karaca Ahmed Sultan’dan alan alan; fetihten önce Üsküdar civarında şehit düşen Osmanlı alperenlerinin defnedilmesiyle kurulmuş, zamanla Harem’den Haydarpaşa ve Bağlarbaşı’na kadar uzanan devasa bir ormana dönüşmüştür.

Bölgenin asırlar boyunca bu denli rağbet görmesinin arkasında derin bir manevi inanç yatar: Osmanlı halkı ve uleması, kıyamet gününde Anadolu yakasından haşrolunmanın daha hayırlı olacağına ve Kabe toprağına uzanan kara yolunun başlangıcı kabul edilen Üsküdar’da yatmanın manevi feyzine inanmıştır.

700 yılı aşan defin geçmişiyle Karacaahmet, kentin geçirmiş olduğu yangınlara ve yol açma projelerine rağmen yüz binlerce mezar taşıyla hâlâ yaşayan bir açık hava arşiv merkezidir.

Karacaahmet Mezarlığında Yatan Tarihi Şahsiyetler

2. Eyüpsultan: Mukaddes Yamaçların Edebi ve Uhrevi İklimi

Eyüpsultan Mezarlığı, fethin manevi mimarı sayılan ve Emevilerin 7. yüzyıldaki İstanbul kuşatmasında şehit düşen sahabi Ebu Eyyub el-Ensari’nin kabrinin Akşemseddin tarafından keşfedilmesinden hemen sonra teşekkül etmiştir. Fatih Sultan Mehmed’in türbe ve camiyi inşa ettirmesiyle birlikte, kentin en prestijli ve kutsal kabul edilen defin alanı haline gelmiştir.

Haliç’e bakan bu dik yamaçlar ve sırtlar (Karyağdı, İdris Tepesi ve Piyer Loti hattı), asırlar boyunca “Cennet mekan bir sahabiye komşu olma” arzusuyla dolup taşmıştır.

Sadrazamlar, şeyhülislamlar, kaptan-ı deryalar, saray hanımları ve tarikat ehli; kabirlerinin bu mukaddes alanda yer alması için servet değerinde vakıflar kurmuş, böylece bölge Osmanlı hat, oyma ve taş işçiliğinin şaheserleriyle donatılmıştır.

Eyüpsultan Mezarlığında Yatan Tarihi Şahsiyetler

3. Aşiyan:Türk Edebiyat ve Sanat Camiasına
Mensup Kişilerin Defnedildiği Mezarlık

Rumeli Hisarı’nın hemen yamacında, Boğaz sularının en dar ve akıntılı noktasına tepeden bakan Aşiyan Mezarlığı, kökeni itibarıyla Hisar muhafızlarının ve çevredeki dervişlerin defnedildiği mütevazı bir hisar kabristanıydı.

Mezarlığın asıl çehresi, Tevfik Fikret’in 1906’da Robert Kolej arazisi bitişiğinde inşa ettirdiği ve Farsça “Kuş Yuvası” anlamına gelen “Aşiyan” adlı eviyle birlikte değişmeye başlamıştır.

20. yüzyılın ortalarından itibaren Aşiyan, geleneksel Osmanlı nekropollerinden farklı olarak modern Türk edebiyatının, felsefesinin, akademisinin ve sanat camiasının sembolik buluşma noktası haline gelmiştir. Dik teraslar üzerine kurulu yapısıyla Boğaziçi’nin eşsiz peyzajına karışan mezarlık, serviler ile erguvanların birbirine karıştığı dingin bir tefekkür vadisidir.

Aşiyan Mezarlığında Yatan Tarihi Şahsiyetler

İlginç Notlar

• Taşsız Mezar Arzusu: Orhan Veli’nin kabri, arkadaşları tarafından Abidin Dino’nun çizimi ve Nevzat Kemâl’in tasarımıyla yapılmış; şairin yalın şiir felsefesine uygun olarak klasik bir mezar yerine mermer bir blok ve kitabe olarak sade biçimde tasarlanmıştır.
  
• Tanpınar’ın Mısrası: Ahmet Hamdi Tanpınar’ın mezar taşında, kendi meşhur “Ne içindeyim zamanın / Ne de büsbütün dışında” dizeleri kazılıdır; bu durum edebiyatçıların kabirlerini yaşayan birer şiir metnine dönüştürmüştür.

En Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. Osmanlı mezar taşlarındaki başlıklar (kavuk, fes, sikke) ne anlama gelir?

Mezar taşının üst ucuna yontulan başlık, yatan kişinin hayattaki sınıfını doğrudan gösterir: Yeniçeri kâtibi, ulema mensubu, derviş (mensup olduğu tarikata göre Mevlevi sikkesi, Bektaşi tepsisi vs.) veya Tanzimat sonrası dönemde memur olduğunu simgeleyen fes gibi formlar kullanılırdı.

2. Karacaahmet Mezarlığı neden ağırlıklı olarak servi ağaçlarıyla kaplıdır?

Servi ağacı; yaprak dökmemesi sebebiyle ebediyeti, göğe doğru dimdik uzamasıyla tevhid inancını (Allah’ın birliğini) ve rüzgarda eğilip kalkmasıyla boyun eğmeyi sembolize eder. Ayrıca köklerinin derinlere inmesi ve reçineli kokusu, mezarlık havasını ferahlatmak için tercih edilmiştir.

3. Kadın mezar taşları erkek mezar taşlarından nasıl ayırt edilir?

Kadın mezar taşlarında kavuk veya sarık bulunmaz. Bunun yerine başlık kısmında zarafeti simgeleyen çiçek sepetleri, inciler, kolyeler, gül demetleri ve hotoz süslemeleri yer alır.

4. Eyüpsultan’da neden bu kadar yoğun türbe ve hazire bulunur?

İslam inancında sahabe kabirlerinin yakınına gömülmenin şefaat getireceğine ve manevi koruma sağlayacağına inanılır. Bu sebeple yüzyıllar boyunca devlet büyükleri ve tarikat ricali Eyüpsultan’da hazireler (cami avlusu mezarlıkları) inşa ettirmiştir.

5. Aşiyan Mezarlığı’na günümüzde yeni defin yapılıyor mu?

Aşiyan fiziki olarak tamamen dolmuş durumdaki tarihi mezarlıklardandır. Günümüzde definler yalnızca eski aile kabristanı hissesi bulunan hak sahipleri için mezar açılarak yapılabilmektedir.

Kaynakça:

• Fazıl Ayanoğlu – Karacaahmet Mezarlığı ve Tarihi Kitabeleri
  
• Prof. Dr. Semavi Eyice – Eyüp Sultan ve Haliç Çevresi Mezar Taşları
  
• Malik Aksel – İstanbul’un Taş Edebiyatı
  
• Edhem Eldem – Ölüm Saati: Osmanlı Mezar Taşlarında Hayat ve Ölüm Sembolizmi
  
• İBB Mezarlıklar Daire Başkanlığı – İstanbul’un Tarihi Nekropolleri Envanteri