Betonun Yuttuğu Bin 500 Yıllık Hafıza. Bir tarihin tanığı olan temeller üzerine kondurulan betonarme binalara feda edilen külliyeler, enkaza dönen sarnıçlar ve kaybolan İstanbul’un bostanları..
Bin 500 yıl boyunca kuşatmalarda kenti doyuran Yedikule bostanları, apartman temellerine kurban edilen Bizans sarnıçları ve otopark yapılan asırlık külliye avluları… İstanbul’un kontrolsüz kentsel büyümesi, yalnızca yeşil alanları değil, kentin bin 500 yıllık organik dokusunu ve hafızasını da geri dönülmez biçimde yok etti. Asfaltın ve gökdelenlerin gölgesinde can çekişen bu kadim miras, kentin köklerinden nasıl koparıldığının acı bir tablosunu sunuyor.
1500 Yıllık Verimli İstanbul Bostonları Asfalta Yenildi
Theodosius Surları’nın eteklerinde 5. yüzyıldan bu yana kesintisiz tarım yapılan Yedikule bostanları, dünyanın en eski kentsel tarım alanlarından biriydi. Kuşatmalar sırasında kentin sebze ve meyve ihtiyacını karşılayan, kendine has sulama kuyuları ve mikrokliması olan bu eşsiz alan, son yarım yüzyılda dozerlerin ve otopark projelerinin hedefi oldu.
Tarihi kara surlarının hendeklerinde yetişen meşhur Yedikule marulu, bugün lüks konut bloklarının, moloz yığınlarının ve plansız çevre düzenlemelerinin kıskacında kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya. Bostanların betonlaşması, yalnızca bir yeşil alan kaybı değil, Bizans’tan Osmanlı’ya aktarılan 15 asırlık canlı bir ziraat kültürünün de idam fermanı oldu.
Apartman Bodrumlarında Çürüyen Tarih: Molozla Doldurulan Sarnıçlar
İstanbul’un yer altındaki yüzlerce açık ve kapalı sarnıcı, bir zamanlar kentin su sigortasıydı. Ancak özellikle 1960’lardan sonra başlayan gecekondulaşma ve rant dalgası, bu devasa mühendislik harikalarını birer çöp çukuruna dönüştürdü:
Fatih ve Çarşamba’nın Kayıp Sarnıçları:
Mahalle aralarında kalan onlarca Bizans tonozlu sarnıcı, bina temelleri atılırken dinamitlendi ya da beton harcıyla doldurularak yok edildi.
1. Oto Tamirhanesine Dönen Mahzenler:
Tarihi Yarımada’da tescillenmemiş pek çok küçük sarnıç, uzun yıllar depo, hurdalık hatta oto tamirhanesi olarak kullanılarak tahrip edildi.
2. Kuyu Başları Kapatılan Vakıf Suları:
Kırkçeşme ve Halkalı su yollarına bağlı yüzlerce tarihi kuyu ve çeşme teknesi, yol genişletme çalışmaları sırasında asfaltın altına gömüldü.
Külliyelerden Otoparklara: Taşın Ruhunu Çalan İmar Hareketleri
1950’li yıllarda başlatılan ve kenti “modernleştirme” iddiası taşıyan Menderes dönemi imar operasyonları, Tarihi Yarımada’da onarılmaz yaralar açtı. Vatan ve Millet caddeleri açılırken yüzlerce tescilli ahşap konak, medrese, sıbyan mektebi ve hamam dozerlerle yerle bir edildi.
Murat Paşa Camii Haziresi:
Yol yapımı gerekçesiyle parçalanan tarihi mezarlıklar ve dağıtılan paha biçilmez mezar taşları.
Karaköy Camii’nin Akıbeti:
Meydan düzenlemesi sırasında sökülen ve Kınalıada’ya taşınacağı vaat edilen Raimondo D’Aronco imzalı tarihi caminin parçalarının denize dökülüp kaybolması.
Hanlar Bölgesi’nin Kuşatılması:
Eminönü ve Sirkeci’deki tarihi ticaret hanlarının arasına dikilen betonarme iş merkezleri, bölgenin mimari siluetini kalıcı olarak bozdu.
Geriye Kalanı Kurtarmak: Restorasyon mu, Yeniden Yapım mı?
Son yıllarda artan koruma bilinci ve İBB Miras ile Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün yürüttüğü restorasyonlar bazı yapıları yeniden kente kazandırsa da, kaybedilen mirasın büyüklüğü karşısında bu adımlar sınırlı kalıyor. Birçok tarihi yapının aslına uygun olmayan malzemelerle “parlatılarak” adeta sıfır bir binaya dönüştürülmesi ise hafıza kaybının bir başka boyutunu oluşturuyor.
En Sık Sorulan Sorular (SSS)
1. Yedikule bostanlarının tarihi önemi nedir?
Yedikule bostanları, Bizans İmparatorluğu’ndan (5. yüzyıl) bu yana kesintisiz olarak kentsel tarım yapılan, dünyada eşi benzeri bulunmayan canlı bir tarım ve peyzaj mirasıdır.
2. 1950’li yıllardaki imar hareketlerinde İstanbul kaç tarihi eserini kaybetti?
Menderes dönemi yol genişletme ve meydan açma çalışmalarında aralarında cami, medrese, tekke, çeşme ve sivil mimarlık örneği konağın bulunduğu bine yakın tescilli tarihi yapının yıkıldığı bilinmektedir.
3. Günümüzde kaç adet Bizans sarnıcı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya?
Tarihi Yarımada genelinde kayıtlı 100’ün üzerinde sarnıcın yanı sıra tescilsiz onlarca küçük sarnıç, özel mülklerin bodrumlarında rutubet, temel güçlendirme ve moloz doldurulması sebebiyle yok olma riski altındadır.
4. Yok edilen tarihi yapıların tespiti nasıl yapılıyor?
Eski hava fotoğrafları, Osmanlı Pervititch haritaları, Alman mavileri ve seyyah gravürleri karşılaştırılarak geçmişte var olan ancak günümüzde yerinde bina veya yol bulunan eserlerin envanteri çıkarılmaktadır.
5. Kaybolan bir tarihi eserin yerine yenisinin yapılması (rekonstrüksiyon) doğru bir yöntem midir?
Venedik Tüzüğü gibi uluslararası koruma ilkelerine göre, özgün malzeme ve belgesi yeterli olmayan yapıların sıfırdan taklit edilmesi eleştirilmektedir; öncelik mevcut orijinal kalıntıların yerinde korunmasıdır.
Kaynakça:
- Prof. Dr. Zeynep Ahunbay – Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon
- Uğur Tanyeli – İstanbul 1900-2000: Konutu ve Modernleşmeyi Metropolden Okumak
- Stephanos Yerasimos – İstanbul: İmparatorluklar Başkenti
- TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Şubesi – Tarihi Yarımada Koruma Raporları