Sosyal Medya çağında sağlığımız ne kadar güvende?

Günümüzde sosyal medya, hayatımızın her alanında olduğu gibi, en mahrem alanımız olan sağlığımız konusunda ..

Sosyal Medya çağında sağlığımız ne kadar güvende? Günümüzde sosyal medya, hayatımızın her alanında olduğu gibi, en mahrem alanımız olan sağlığımız konusunda bir yandan olumlu anlamda gelişmelere kapı aralarken  bir yandan da kamuoyunda yalan yanlış bilgilerin yayılmasına zemin hazırlamaktadır.

Artık bir baş ağrısı, hafif bir mide rahatsızlığı ya da ufak bir cilt problemi yaşadığımızda ilk başvurduğumuz yer doktorumuz değil, Google’a, TikTok’a ya da Instagram’a yazdığımız anahtar kelimeler oluyor. Ancak bu bilgi okyanusu, bizi bilinçlendirmek yerine endişe bataklığına sürükleyebiliyor. Uzman olmayan kişi ve kuruluşlarca üretilen, tıbbi otoritenin onayından geçmeyen yalan ve yanlış bilgiler, insanların kendi sağlıkları konusunda paranoyaya kapılmasına ve sonucunda ciddi ruhsal sorunlarla yüzleşmesine neden oluyor. Peki, bu dijital çağda sağlığımız ne kadar güvende?

Bilgi Çağı, Bilgi Kirliliği

Sağlık alanında artan bilgi kirliliği, adeta salgın bir hastalık gibi yayılıyor. Bilimsel bir makalede de vurgulandığı üzere, içerik üreticilerinin sürekli yeni stratejiler geliştirmesi, genel bir sağlık okuryazarlığı yetersizliğine yol açıyor.

Kaygılı bir birey, sosyal medyada kaygılarını daha da kötüleştirecek içerikleri bilinçsizce arıyor ve bu içerikler, algoritmalar tarafından önüne sürekli olarak sunuluyor. Sağlık okuryazarlığı, yani kişinin sağlıklı bilgilere ulaşması, onları anlaması ve doğru kararlar alması için gerekli olan entelektüel ve sosyal beceriler, bu süreçte hayati bir önem taşıyor.

Ancak yapılan anketler, Türkiye’de nüfusun yaklaşık %70’inin ve Avrupa’daki birçok ülkenin de yarısına yakınının sağlık okuryazarlığı düzeyinin yetersiz olduğunu gösteriyor. Bu tablo, halk sağlığı için büyük bir alarm zili niteliğinde.

Sıradan Sorunlar, Büyük Endişeler

Sosyal medya platformları, basit ve sıradan semptomları bile ciddi hastalık belirtileri gibi göstererek bir korku kültürü yayıyor. Hafif bir yorgunluk hissi, uykusuzluk ya da baş dönmesi, aniden beynin arkasında bir tümörün, nadir bir kalp rahatsızlığının ya da genetik bir sendromun habercisi olarak sunulabiliyor. Bu tür içerikler, doğru bilgilerin arasına ustaca serpiştiriliyor ve kaygıya eğilimli bireyleri kolayca etkisi altına alıyor.

Tıp uzmanlarının aksine, sosyal medya fenomenleri semptomları bağlamından kopararak abartılı ve sansasyonel bir dille sunuyor. Bu durum, “siberkondri” adı verilen, internetten edinilen yanlış bilgilerle oluşan sağlık kaygısı bozukluğunun yayılmasına zemin hazırlıyor.

Tıbbileştirme ve Hedef Kitle

Sosyal medyadaki sağlık haberlerinin bir diğer tehlikeli yönü de “tıbbileştirme” denilen olgu. Beslenme, estetik kaygıları ya da yaşam tarzı gibi tıbbi olmayan sorunlar, gizli veya açık stratejilerle tıbbi sorunlarmış gibi lanse ediliyor. Özellikle kadın okuyuculara yönelik olarak hazırlanan bu içerikler, doğal süreçleri veya kişisel tercihleri bile tedavi edilmesi gereken bir durum gibi gösteriyor. Birkaç kilo fazlası olan birine özel bir diyet programı sunulması, yaşlanma belirtileri gösteren birine estetik operasyonların pazarlanması, bu tıbbileştirmenin en sık rastlanan örnekleri. Medya içeriklerinde sunulan bu bilgilerin profesyonel editoryal süreçlerden geçmemesi, yanlış yönlendirmelerin önünü açıyor.

Kim Uzman, Kim Sahtekar?

Ne yazık ki, ülkemizdeki yasal düzenlemelerin yetersizliği, bu yanlış bilgilendirme akışını daha da güçlendiriyor. Sahte unvanlar kullanan ve sağlık alanında hiçbir yetkinliği olmayan kimyacı, biyolog, astrolog, danışman, hatta “enerjici” gibi kişilerin paylaşımları, sağlık mesleği mensuplarının paylaşımlarının çok üstüne çıkmış durumda.

Bu durum, hem hastaların sağlığını riske atıyor hem de tıp camiasına olan güveni zedeliyor. Bir hasta, doktorunun karmaşık tıbbi terminolojisini anlamakta zorlandığında, daha “anlaşılır” olduğunu düşündüğü bu sahte uzmanlara yönelebiliyor. Ancak bu yanlış sonuçlar, hastanın tedavi sürecini daha da karmaşıklaştırıyor ve hatta telafisi mümkün olmayan hatalara yol açabiliyor.

Sonuç olarak, sosyal medya bir bilgi kaynağı olarak ne kadar çekici olursa olsun, sağlığımız gibi hayati konularda eleştirel bir süzgeçten geçirilmesi gereken bir platformdur. Doğru, güvenilir ve kanıta dayalı bilgilere ulaşmak için T.C. Sağlık Bakanlığı, üniversite hastaneleri ve uzman doktorların kişisel web siteleri gibi resmi kaynaklar referans alınmalıdır. Unutmayın, kendi sağlığınızın en iyi koruyucusu sizsiniz ve doğru bilgiye ulaşmak bu korumanın ilk adımıdır.

Kaynakça:

Bers, M. (2010). Beyond computer literacy: Supporting youth’s positive de­velopment through technology. New Directions for Youth Development, 2010 (128), 13-23. doi:10.1002/yd.371

Budak, E., Taymur, İ., Aşkın, R., Güngör, B. B., Demirci, H., Akgül, A. İ., & Şahin, Z. A. (2015). Relationship between internet addiction, psychopathology and self-esteem among university students. The European Research Journal, 1(3), 128. https://doi.org/10.18621/eurj.2015.1.3.128

Burkley, S. (2022). Social media, humor, and crisis Health communication: Humor used to inform over social media during COVID-19. Eagle Scholar. https://scholar.umw.edu/student_research/477

Karim, F., Oyewande, A., Abdalla, L. F., Ehsanullah, R. C., & Khan, S. (2020). Social media Use and its Connection to Mental Health: A Systematic review. Cureus. https://doi.org/10.7759/cureus.8627

Keleş, B. Y., McCrae, N., & Grealish, A. (2019). A systematic review: the influence of social media on depression, anxiety and psychological distress in adolescents. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 79–93. https://doi.org/10.1080/02673843.2019.1590851

Mohamad, M., Juahir, H., Ali, N. a. M., Kamarudin, M. K. A., Karim, F., & Badarilah, N. (2018). Developing health status index using factor analysis. Journal of Fundamental and Applied Sciences, 9(2S), 82. https://doi.org/10.4314/jfas.v9i2s.6

O’Keeffe, G. S., & Clarke-Pearson, K. (2011). The impact of social media on children, adolescents, and families. Pediatrics, 127(4), 800–804. https://doi.org/10.1542/peds.2011-0054

Palley, W. (2012). Gen Z: Digital in their DNA. New York, NY: Thompson. Retrieved  from  http://www.jwtintelligence.com/wpcontent/uploads/2012/04/F Internal_Gen_Z_0418122.pdf

Pea, R., Nass, C., Meheula, L., Rance, M., Kumar, A., Bamford, H., … & Zhou, M. (2012). Media use, face-to-face communication, media multitasking, and social well-being among 8-to 12-year-old girls. Developmental psychology, 48(2), 327-336. Doi: 10.1037/a0027030

Pezzone Study identifies which countries spend the most time staring at their screens. Techspot, April 29, 2023 

Royal Society for Public Health & Young Health Movement. (2017). StatusOfMind social media and young people’s mental health and wellbeing. In rsph.org.uk (E1 8AN). Royal Society for Public Health. Retrieved December 15, 2023, from https://www.rsph.org.uk/static/uploaded/d125b27c-0b62-41c5-a2c0155a8887cd01.pdf

Riva, G., Baños, R. M., Botella, C., Wiederhold, B. K., & Gaggioli, A. (2012). Positive technology: using interactive technologies to promote positive functioning. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 15(2), 69-77. DOI: 10.1089/cyber.2011.0139

Scott, E., PhD. (2023, August 11). The stress of social comparison and how to limit comparing yourself to others. Verywell Mind. Retrieved December 15, 2023, from https://www.verywellmind.com/the-stress-of-social-comparison-4154076

T.C. Sağlık Bakanlığ. (2020). Türkiye’nin Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi Ölçüldü. In sggm.saglik.gov.tr. Retrieved December 10, 2023, from https://sggm.saglik.gov.tr/TR,57003/turkiyenin-saglik-okuryazarligi-duzeyi-olculdu.html#