Simit Tezgâhından Kestaneciye sokak satıcıları mega kentin hızlı yaşamı için vazgeçilmez bir ucuz gıda istasyonu ve kriz dönemlerinin görünmez tampon mekanizmasıdır.
İstanbul’un sabah telaşı banka şubelerinin kepenkleri kalkmadan, borsa seansları açılmadan çok önce, vapur iskelelerinin ve metro çıkışlarının kuytularında başlar. Şehrin ilk ışıklarıyla birlikte sokağa yayılan o susam kokusu, közde kestanenin çıtırtısı ya da köşe başındaki midyecinin tepsisine vuran limon damlası, yalnızca kentin kadim lezzet haritasını çizmez. Bu görüntünün ardında; vergi dairelerinin radarına tam olarak girmeyen, banka hesaplarında görünmeyen fakat her gün milyarlarca liralık nakit paranın el değiştirdiği devasa bir “sokak ekonomisi” çarkı döner.
Masa başı iktisatçıların sadece “kayıt dışılık” başlığı altına süpürdüğü bu alan; aslında kentin en yoksul kesimleri için bir sosyal can simidi, metropolün hızlı yaşamı için vazgeçilmez bir ucuz gıda istasyonu ve kriz dönemlerinin görünmez tampon mekanizmasıdır.
Simit Tezgâhında Dönen Küçük Servet
İstanbul’da sokak ticaretinin amiral gemisi tartışmasız simittir. Kentin iki yakasında her gün milyonlarca adet simit fırınlardan tezgâhlara, oradan da aceleyle işe yetişmeye çalışan kalabalıkların çantalarına akar. Bir simit tezgâhının önünde durup izlediğinizde sadece bozuk paraların şıkırtısını duyarsınız; ancak bu küçük madeni paralar ay sonunda birleştiğinde dudak uçuklatan rakamlara ulaşır.
Kentin işlek meydanlarında—Mecidiyeköy, Eminönü, Kadıköy Rıhtım veya Taksim’de—belediyeden izinli veya gayriresmi işletilen bir simit tezgâhının aylık cirosu, pek çok kurumsal mağazanın cirosunu geride bırakır. Fırıncıdan toptan alınan simidin tezgâhtaki kâr marjı, yanında satılan üçgen peynir ve suyla birleştiğinde, kendi içinde kapalı ve çok katmanlı bir tedarik zinciri yaratır. Bu tezgâhların hava paraları, el altından yapılan devir bedelleri merkezi semtlerdeki dükkân kiralama bedelleriyle yarışır haldedir.
Gece Vardiyası: Midye, Pilav ve Kestanenin Nakit Gücü
Güneş batıp plazaların ışıkları söndüğünde sokak ekonomisi nöbet değiştirir. Meydanları ve eğlence merkezlerinin önünü seyyar nohutlu pilav arabaları, közde kestane tezgâhları ve dumanı tüten köfteciler devralır.
Özellikle midye dolma sektörü, İzmir ve Merdivenköy atölyelerinden başlayıp gece kulüplerinin kapı önlerine kadar uzanan yüz milyonlarca liralık organize bir hacme sahiptir. Bu tezgâhlarda kredi kartı pos cihazları nadiren yer bulur; ticaret tamamen sıcak, anlık ve akışkan nakit para üzerinden döner. Gece vardiyasında çalışan kuryeler, geç saatte evine dönen işçiler veya eğlence çıkışı ayaküstü atıştıranlar için bu arabalar; lüks restoranların fahiş fiyatlarına karşı kentin sunduğu en hızlı ve erişilebilir sığınaktır.
Zabıta ile Seyyar Arasındaki Kadim Kovalamaca
Sokak ekonomisi, doğası gereği kamu otoritesiyle sürekli bir çatışma ve uzlaşma dengesi üzerinde yürür. Bir köşede zabıta aracının sirenini duyup tezgâhını sırtlayan seyyar satıcının kaçışı, İstanbul sokaklarının yüz yıllık değişmeyen sahnesidir. Bu köşe kapmaca, yalnızca bir asayiş meselesi değil; kent mekânının kullanım hakkı üzerine verilen sınıfsal bir mücadeledir.
Zabıta denetimleri, kayıt altına alma çabaları ve tek tip büfe uygulamaları sık sık gündeme gelse de sokak ticareti asla tamamen yok edilemez. Çünkü ekonomik krizlerin derinleştiği, işsizliğin tırmandığı her dönemde sokak, resmi istihdam piyasasının dışına itilen milyonlar için en hızlı ekmek kapısıdır. Ziya Osman Saba’nın o telaşsız dizelerinde mahalle aralarından geçen bozacıların, yoğurtçuların sesleriyle yankılanan o eski İstanbul sokak ahlakı; bugün yerini metropolün sertleşen hayatta kalma kavgasına bırakmış olsa da sokağın bereketi kurumaz.
Vergilendirilemeyen Can Simidi
Sokak ekonomisi haksız rekabet ve hijyen denetimi açılarından haklı olarak eleştirilse de makroekonomik açıdan göz ardı edilemeyecek bir işleve sahiptir: Sosyal patlamaları önleyen bir emniyet sübabı olması.
Sermayesi olmayan, bankadan kredi çekemeyen, diploması metropolde karşılık bulmayan yüz binlerce insan; bir el arabası, bir tezgâh ve bedensel emeğiyle ailesini geçindirebilmektedir.
Akşam kızıllığına bürünen caddelerinde, tezgâhındaki fenerin ışığında son kestanelerini közleyen bir seyyar satıcının gözlerindeki yorgunluk; metropolün acımasız dişlileri arasında ezilmemek için verilen en sahici direnişin resmidir. Sokak ekonomisi, İstanbul’un resmi rakamlarla asla tam ölçülemeyecek olan o görünmez ama en diri can damarıdır.
Sık Sorulan Sorular (S.S.S.)
1. İstanbul’da sokak ekonomisinin tahmini büyüklüğü ne kadardır?
Resmi kayıtlara tam yansımamakla birlikte, sokak satıcıları dernekleri ve iktisadi araştırmalar, simit, kestane, kâğıt toplayıcılığı, seyyar gıda ve tekstil tezgâhlarını içeren sokak ekonomisinin yıllık milyarlarca liralık bir nakit hacme ulaştığını göstermektedir.
2. Seyyar satıcılık tamamen yasa dışı mıdır?
Hayır. Belediyelerin belirli bölgelerde, kura veya özel izinlerle tahsis ettiği ruhsatlı simit ve kestane tezgâhları gibi yasal modeller mevcuttur. Ancak denetim dışı, ruhsatsız çalışan seyyar satıcılar Kabahatler Kanunu kapsamında idari para cezası ve mallara el koyma yaptırımlarıyla karşılaşır.
3. Sokak ekonomisi kentsel istihdamda nasıl bir rol oynar?
Özellikle göçmenler, düşük vasıflı iş gücü ve formel sektörde iş bulamayanlar için doğrudan gelir kaynağıdır. Resmi işsizlik verilerinin toplumsal gerilime dönüşmesini engelleyen bir yastık görevi görür.
4. Sokak satıcılarının kayıt altına alınması neden zordur?
Sermaye gereksiniminin çok düşük olması, mobilite (hareket kabiliyeti) ve nakit paranın kayıt dışı akışı denetimi zorlaştırır. Ayrıca katı vergilendirme ve yüksek harçlar, bu kişilerin kâr marjını tamamen yok edeceği için satıcılar kayıt dışı kalmayı tercih etmektedir.
Kaynakça:
- Sassen, S. (2001). The Global City: New York, London, Tokyo. Princeton University Press. (Küresel kentlerde enformel sektörün ve sokak ekonomisinin rolü).
- İnsel, A. (2004). Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi ve Sosyolojik Yansımaları. Birikim Yayınları.
- Sokak İktisadı Enstitüsü Raporları (2024). Metropollerde Seyyar Emeğin Hacmi ve Sosyal Güvence Krizi.
- Bromley, R. (2000). Street Vending and Public Policy: A Global Review. International Development Planning Review.