Fatih’in Tescilli Ahşap Konakları Birer Birer Yok Oluyor

Koruma altına alınan yapılar kurtarılıyor mu, yoksa tescil kararları bu asırlık miras için yavaş bir idam fermanına mı dönüşüyor?

Haber Özeti

İstanbul’un sivil mimari hafızasını sırtlayan ahşap konaklar; bugün yüksek restorasyon maliyetleri, Koruma Kurullarının hantal bürokratik çarkları ve rant iştahı arasında sıkışmış durumda.

Yazar: *Murat Yeşil – İstanbul Yerel

Tescil: Koruma mı, Çaresizlik mi?

Fatih’in Tescilli Ahşap Konakları Birer Birer Yok Oluyor. Koruma altına alınan bu konaklar kurtarılıyor mu, yoksa tescil kararları bu asırlık miras için yavaş bir idam fermanına mı dönüşüyor? Tarihi Yarımada’nın kalbinde, Fatih’in yüzyıllık sokaklarında adımlarken burnunuza çarpan koku çoğu zaman yalnızca demli bir çay ya da fırından yeni çıkmış pide buğusu değildir.

Bazen o dar arnavut kaldırımlarının bir köşesini döndüğünüzde, genzinizi yakan is kokusu ve kararmış tahta parçaları karşılar sizi. Bir gece ansızın “sebebi belirlenemeyen” bir kıvılcımla alev alan, sabahında ise geriye sadece külleri ve taş su basmanı kalan tescilli bir Osmanlı konağıdır o.

Fatih genelinde binlerce tescilli ahşap yapı bulunuyor. Bu yapıların önemli bir kısmı nesiller boyu el değiştirmiş, onlarca mirasçının hissesine bölünmüş durumda. Ancak bir binanın Anıtlar Kurulu tarafından “tescilli kültür varlığı” ilan edilmesi, mülk sahibi için çoğu zaman bir onur değil, altından kalkılamaz bir bürokratik yüke dönüşüyor.

Geleneksel ahşap karkas sistemine uygun olarak bir konağı aslına sadık restore etmek, sıradan bir betonarme bina dikmekten katbekat daha maliyetli. Üstelik rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin kurullardan onay alması bazen 5 ila 10 yıl sürebiliyor. Çatısı çöken, yağmur sularının taşıyıcı dikmelerini çürüttüğü bir evde tek bir çivi çakmak dahi “kaçak müdahale” sayılarak ağır cezai yaptırımlara bağlanırken, dar gelirli mülk sahibi binayı kendi kaderine terk etmek zorunda kalıyor.

“Şüpheli Yangınlar” ve Açılan Beton Rantı

Ahşabın doğası zamana direnmeyi zorlaştırırken, metropolün rant baskısı bu süreci daha da acımasız kılıyor. Çöküntü alanına dönen, tinercilerin ya da kaçak göçmenlerin sığınağı haline gelen metruk konaklar, mahalleli için de bir güvenlik tehdidi algısı yaratıyor. Tam bu noktada devreye o meşhur “gece yangınları” giriyor.

Fatih’in arka sokaklarında yanan her ahşap konak, tescil şerhinden kurtulup yerine betonarme bir apartman, otel ya da otopark açma hayali kuranların gizli bir fısıltısına dönüşüyor. Yasalara göre tescilli bir yapı yansa dahi rekonstrüksiyon (yeniden aslına uygun yapım) zorunluluğu bulunsa da, bürokratik boşluklar ve denetimsizlik bu arazilerin yıllarca otopark veya depo olarak kullanılmasına zemin hazırlıyor. Ahşabın sıcaklığı, kentin kontrolsüz büyüme hırsına kurban ediliyor.

Ziya Osman’ın Aradığı Evler, Haşim’in Kararan Akşamları

Bu konaklar sadece birer barınak değil; geniş saçakları, cumbaları ve kafesli pencereleriyle mahremiyet ile sokağı barıştıran eşsiz bir mimari ahlakın temsilcisiydi.

Ziya Osman Saba’nın o mütevazı, ahşap kokulu evlerde aradığı huzur ve çocukluk masumiyeti; bugün yerini kırık dökük tahtalar çakılmış ya da naylon brandalarla kapatılmış pencereleri her an yıkılabilir enkaz iskeletlere bıraktı.

Ahmet Haşim’in akşam kızıllığında kubbelerle birlikte silüete karışan o zarif çatı hatları, yerini cepheleri klima motorlarıyla delik deşik edilmiş gri beton bloklara terk ediyor. Ahşap yok olduğunda yalnızca tahta ve çivi eksilmiyor; kentin nefes alan, terleyen, insanla birlikte yaşayan o organik dokusu da ölüyor.

Çözüm: Kağıt Üstündeki Yasaklardan Eyleme Geçmek

Fatih’in ahşap mirasını kurtarmak, mülk sahiplerini cezalandırıcı bir bürokrasiye hapsetmekle mümkün değil. İhtiyaç duyulan şey; yerel yönetimlerin doğrudan hibe ve malzeme desteği sağladığı, geleneksel marangozluk ustalarının kamusal bütçeyle istihdam edildiği “mikro restorasyon” modelleridir. Bürokrasi hızlanmadığı ve koruma maliyeti kamu tarafından paylaşılmadığı sürece, geriye kalan son konaklar da birer birer duman olup gökyüzüne savrulacaktır.

Sık Sorulan Sorular (S.S.S.)

1. Bir binanın tescilli kültür varlığı olması mülk sahibine ne tür sorumluluklar yükler?

Tescilli binalarda yapılacak en ufak onarım, boya veya tadilat dahi Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu onayına tabidir. İzinsiz müdahale imar kirliliğine neden olma suçundan hapis ve para cezasıyla sonuçlanabilir; öte yandan yapıyı kasten bakımsız bırakarak yıkılmasına yol açmak da yasal sorumluluk doğurur.

2. Tescilli ahşap konakların restorasyonu neden bu kadar pahalıdır?

Geleneksel tekniklere sadık kalınarak fırınlanmış meşe, çam gibi özel ahşap malzemelerin kullanılması, bağdadi sıva gibi unutulmaya yüz tutmuş zanaatkarlık gerektirmesi ve onaylı proje süreçlerinin uzunluğu maliyeti betonarme yapılara göre katbekat artırmaktadır.

3. Yanan tescilli bir binanın yerine modern bina yapılabilir mi?

Hayır. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu gereği tescilli bir yapı tamamen yansa dahi, kurul onaylı eski projelerine (rekonstrüksiyon) sadık kalınarak ahşap olarak yeniden inşa edilmek zorundadır. Ancak bürokratik aksaklıklar sebebiyle araziler bazen fiilen otoparka dönüşebilmektedir.

4. Devletin veya belediyelerin restorasyon için sağladığı teşvikler var mı?

Vakıflar Genel Müdürlüğü, İBB Miras ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın proje ve uygulama yardımı fonları mevcuttur. Ancak bürokratik şartların ağırlığı ve hibelerin yüksek enflasyon karşısında malzeme maliyetini karşılamada yetersiz kalması nedeniyle küçük mülk sahipleri bu fonlara ulaşmakta güçlük çekmektedir.

Kaynakça:

• Kuban, D. (1995). Türk Hayat’lı Evi. Ziraat Bankası Kültür Yayınları. (Geleneksel Türk ve Osmanlı konut mimarisinin yapısal analizi).
  
• Eldem, S. H. (1984). Türk Evi: Osmanlı Dönemi. Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı.
  
• Ahunbay, Z. (2004). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon. YEM Yayınları. (Koruma kurulları, rölöve mevzuatı ve koruma teorisi).
  
• Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (No: 2863). T.C. Resmî Gazete. (Tescil süreçleri ve yasal yükümlülükler metni).