Bastığınız Kaldırım Taşının Altında Üç İmparatorluğun İskeleti Yatıyor
Aynı temelde buluşan Roma, Bizans ve Osmanlı Medeniyeti. Roma’nın mermer sütunları üzerine Bizans tuğlası, onun üzerine ise Osmanlı kesme taşı koyularak yükselen yapılar; kentin siluetinin rastlantısal değil, bin yıllık bir mimari miras devriyle şekillendiğini belgeliyor. Asfaltın hemen altındaki bu çok katmanlı yapı, kentin en büyük gizemini barındırıyor.
İstanbul’da herhangi bir sokakta yürürken başınızı yukarı kaldırdığınızda bir Osmanlı camisi, göz hizanızda bir Bizans sarnıç kemeri, bastığınız asfaltın hemen iki metre altında ise bir Roma forumunun devasa mermer döşemeleri bulunur.
Dünyada hiçbir metropol, yıkılanın enkazını tamamen silip atmak yerine onu doğrudan temel olarak kullanan İstanbul kadar katmanlı bir mimari omurgaya sahip değildir. Konstantin’in başkent ilan ettiği Roma kenti, Doğu Roma’nın (Bizans) mistik kiliselerine taban olmuş; Fatih Sultan Mehmed’in fethiyle birlikte bu yapılar külliyelere, medreselere ve hanlara dönüştürülmüştür.
Devşirme Taşın Zaferi: Roma Gladyatör Arenasından Cami Temeline
İstanbul mimarisinin en çarpıcı ve gizli sırrı “devşirme taş” (spolia) geleneğidir. Osmanlı ustaları, önceki medeniyetlerin anıtlarını yok etmek yerine onları en stratejik noktalara yerleştirmiştir:
- Sultanahmet ve Hipodrom:
Hipodromun devasa taş blokları ve oturma sıraları, İbrahim Paşa Sarayı’nın ve Sultanahmet Camii’nin çevre istinat duvarlarının temel dolgusu yapılmıştır. - Ters Yüz Edilen Medusalar:
Yerebatan Sarnıcı’ndaki meşhur Medusa başları, bir Roma tapınağından sökülüp sütun altlığı olarak getirilmiş; pagan inancın etkisini kırmak ve mimari dengeyi sağlamak için kasıtlı olarak ters ve yan yerleştirilmiştir. - Görünmeyen Kilise Duvarları:
Zeyrek (Pantokrator Manastırı) ve Fethiye (Pammakaristos) gibi camilerde, sıvaların ve ahşap döşemelerin altında hâlâ Roma dönemi lahit kapakları ve tuğla damgaları taşınmaktadır.
Çöküşün ve Dirilişin Katmanları: Kazma Vurulan Yerden Neden Tarih Fışkırıyor?
Marmaray kazılarıyla Yenikapı’da ortaya çıkan Theodosius Limanı, Saraçhane’deki Aziz Polieuktos kazıları ve Sultanahmet zemin taramaları tek bir gerçeği haykırıyor: İstanbul yükseldikçe geçmişini toprağa gömmüştür.
Büyük yangınlar, yıkıcı Marmara depremleri ve kuşatmalar sonrasında kent hiçbir zaman zemin seviyesine kadar temizlenmedi. Molozlar düzleştirildi, üzerine yeni caddeler açıldı ve her yeni medeniyet bir öncekinin tonozlarına basarak yükseldi. Bugün Sultanahmet’te zemin, 4. yüzyıldaki Roma zemininden yaklaşık 4 ila 6 metre daha yukarıdadır.
Kimliklerin Kesişimi: Minare ile Çan Kulesinin Aynı Gövdede Buluşması
İstanbul’un çok katmanlılığı sadece toprak altında değil, göğe yükselen yapılarda da kendini ele verir. Ayasofya’nın payandaları Mimar Sinan’ın dehasıyla kentin Osmanlı siluetine dahil edilirken; Arap Camii’nin gotik çan kulesi minareye dönüştürülmüş, Bodrum Camii (Myrelaion) ise bir Roma sarayı mahzeninin üstüne kurulmuş bir Bizans şapelinden bugünkü haline evrilmiştir. Bu yapılar, geçmişi reddetmeyen bir sürekliliğin yaşayan kanıtlarıdır.
En Sık Sorulan Sorular (SSS)
1. İstanbul’da zemin seviyesi yüzyıllar içinde neden bu kadar yükseldi?
Büyük yangınlar, depremler ve inşaat yıkıntıları şehir dışına taşınmak yerine yerinde tesviye edilmiş; yeni yapılar bu moloz tabakasının üzerine kurulduğu için zemin Roma dönemine göre yer yer 5-7 metre yükselmiştir.
2. Osmanlı mimarları Bizans kalıntılarını kasten mi temel olarak kullandı?
Hem pratik hem sembolik nedenlerle. Mermer ve devasa taş blokları taşımak yerine yerindeki sağlam Roma ve Bizans temellerini kullanmak mühendislik açısından büyük bir avantaj sağlıyordu; aynı zamanda yeni yönetimin kadim güç üzerindeki hakimiyetini simgeliyordu.
3. “Devşirme malzeme” ne demektir ve nerelerde görülür?
Önceki yapılardan sökülen sütun, sütun başlığı veya işlenmiş taşların yeni yapılarda tekrar kullanılmasıdır. Yerebatan Sarnıcı sütunları, Süleymaniye Camii revakları ve Beyazıt Meydanı çevre duvarlarında açıkça görülebilir.
4. Yenikapı kazılarında ortaya çıkan katmanlar neyi gösterdi?
Marmaray projesi sırasındaki Yenikapı kazıları, Osmanlı döneminden başlayıp Bizans limanına, oradan Roma dönemine ve en altta 8.500 yıl öncesinin Neolitik yerleşimine uzanan kesintisiz bir tabakalanmayı gözler önüne serdi.
5. Tarihi Yarımada’da yapılan her kazıda inşaat durdurulur mu?
Evet. Kültür Varlıklarını Koruma Kanunu gereğince Tarihi Yarımada 1. ve 2. derece arkeolojik sit alanıdır. Yapılan her temel kazısında Arkeoloji Müzeleri denetimi ve sondajı zorunludur.
Kaynakça:
- Prof. Dr. Doğan Kuban – İstanbul Bir Kent Tarihi: Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul
- Cyril Mango – Bizans Mimarisi
- Halil İnalcık – Kuruluş ve İmparatorluk Sürecinde Osmanlı
- Nezih Başgelen – Marmaray-Metro Çıkan Arkeolojik Katmanlar Raporu