Nöbetçi Eczaneler
İstanbul’un Altındaki Karanlık Dünya- Bizans İmparatorlarının Kaçış Tünelleri ve Sarayları birbirine Bağlayan Gizli Geçitler
Adımladığımız Asfaltın Altında Başka Bir Şehir Var: Ayak Seslerinizi Dinleyen Boşluklar
İstanbul’un Altındaki Karanlık Dünya. Günde milyonlarca insanın koşar adım geçtiği Sultanahmet Meydanı, Divanyolu Caddesi ve Cankurtaran yokuşları… Asfaltın yalnızca birkaç metre altında, taşları Bizans harcıyla örülmüş, nemli ve küf kokulu devasa bir yeraltı dünyası yatıyor.
Efsaneye göre Büyük Saray’dan (Palatium Magnum) Marmara sahiline uzanan ve kuşatma anlarında imparatorların canını kurtaran kaçış tünelleri, bugün hâlâ birer şehir efsanesi mi yoksa betona gömülmüş somut birer gerçeklik mi? Arkeolojik sondajlar, kentsel dönüşüm kazıları ve restorasyon çalışmaları her seferinde aynı sarsıcı gerçeği önümüze koyuyor:
İstanbul’un altı, üstünden çok daha karmaşık ve karanlık.
Efsane mi, Devlet Sırrı mı? “Ayasofya’dan Kınalıada’ya Kadar Giden Tünel” Masalının Aslı
Yüzyıllardır dilden dile dolaşan en cüretkâr iddia; Ayasofya’nın altından başlayan bir dehlizin Marmara Denizi’nin altından geçerek adalara kadar uzandığı yönündeydi. Bilim insanları ve jeologlar deniz altı tünelini kesin bir dille reddetse de, Ayasofya’nın altındaki boşlukların varlığı tartışmasız bir hakikat.
Ayasofya’nın zemin altı taramalarında ortaya çıkan havalandırma bacaları, kriptalar ve su kanalları, dönemin saray kompleksleriyle doğrudan bağlantılıydı. Fatih Sultan Mehmed’in fetihten sonra Topkapı Sarayı’nı inşa ettirirken, Bizans’ın bu altyapısını devraldığı ve Osmanlı saray teşkilatının da bu tünellerin bir kısmını gizli geçişler ve lojistik hatlar olarak kullandığı biliniyor.
Sarayları Birbirine Bağlayan Mahzenler: Entrikaların, Zehirlerin ve Kaçışların Yolu
Tarihçilerin kayıtlarına göre Bizans saray darbelerinde tahttan indirilen ya da gözlerine mil çekilen hanedan mensupları, saray entrikalarının merkez üssü olan Büyük Saray’ın dehlizlerinden gizlice kaçırılırdı.
- Tekfur Sarayı ve Haliç Bağlantısı: Edirnekapı surlarına bitişik Tekfur Sarayı’nın altından Haliç kıyısındaki gizli iskelelere inen su yolları ve dehliz izleri.
- Topkapı Sarayı Mahzenleri: Gülhane Parkı’na ve Marmara surlarına bağlanan, Osmanlı döneminde mühimmat ve gizli tahliye amaçlı kullanılan tonozlu galeriler.
- Sarnıç Ağları: Yerebatan ve Binbirdirek gibi dev yapıların ötesinde, birbirine tonozlu galerilerle bağlı onlarca küçük şahıs ve manastır sarnıcı.
Gizlenen Kapılar ve Beton Dökülen Girişler: Niçin Hâlâ Haritalandırılmadı?
Peki, günümüz teknolojisinde bu devasa ağ neden bütünüyle ortaya çıkarılamıyor?
Cevap: İstanbul’un devasa kentsel yükü ve güvenlik protokolleri.
Yüzyıllar boyunca yaşanan depremler tünellerin büyük kısmını çökerterek molozla doldurdu. Osmanlı döneminde güvenlik amacıyla stratejik olmayan birçok geçidin ağzı bizzat örüldü; Cumhuriyet döneminde ise plansız altyapı çalışmaları, kanalizasyon hatları ve kontrolsüz temel betonları bu kadim dehlizlerin birçoğunu parçaladı. Ancak tabandaki nemli tonozlar, Tarihi Yarımada’nın omurgasını tutmaya devam ediyor.
En Sık Sorulan Sorular (SSS)
1. Ayasofya’nın altında gerçekten gizli tüneller ve mezarlar var mı?
Evet. Yapılan radar taramaları ve dalgıç incelemeleri, Ayasofya zemininde birbirine bağlı odalar, mezar mahzenleri (kriptalar), su galerileri ve havalandırma tünelleri olduğunu kanıtlamıştır. Ancak bunların adalara uzandığı iddiası fiziksel bir efsanedir.
2. Bizans kaçış tünelleri günümüzde turistlerin ziyaretine açık mı?
Büyük bir kısmı can güvenliği, göçük riski ve gaz sıkışması tehlikesi nedeniyle halka kapalıdır. Yalnızca Yerebatan, Şerefiye ve Binbirdirek gibi sarnıç alanları turizme kazandırılmıştır; saray içi dehlizler ise yalnızca özel arkeolojik izinle incelenebilmektedir.
3. Osmanlı padişahları bu Bizans tünellerini kullandı mı?
Evet, kısmen. Osmanlılar şehri devraldığında var olan altyapıyı incelemiş; özellikle Topkapı Sarayı çevresindeki mahzenleri mühimmat deposu, su ikmali ve stratejik geçiş hatları olarak değerlendirmiştir.
4. Tarihi Yarımada’daki evlerin bodrumlarından bu tünellere geçiş var mı?
Özellikle Sultanahmet, Fatih ve Balat civarındaki bazı eski konakların bodrumlarında tonozlu taş tünel girişleri tespit edilmiştir. Ancak bu girişlerin çoğu güvenlik sebebiyle mülk sahipleri veya belediye ekipleri tarafından örülerek kapatılmıştır.
5. İstanbul yeraltı tünellerinin eksiksiz bir haritası mevcut mu?
Hayır. Parçalı arkeolojik haritalar ve sarnıç krokileri bulunsa da; depremler, çökmeler ve plansız kentleşme nedeniyle Tarihi Yarımada altındaki tüm geçitlerin kesintisiz tek bir haritası henüz çıkarılamamıştır.
Kaynakça:
- Prof. Dr. Semavi Eyice – İstanbul’un Yeraltı Yapıları ve Sarnıçları
- Procopius – Yapılar (De Aedificiis), Bizans Dönemi Saray Mimarisi Kayıtları
- Çelik Gülersoy – Ayasofya ve Çevresinin Gizli Tarihi
- İBB Kültür Varlıkları Dairesi Başkanlığı (İBB Miras) Restorasyon Raporları