Fikirtepe’nin Tozlu Sokaklarından Gökdelenlerin Gölgesine Hüzünlü Bir Veda..

Bir zamanlar tek katlı evlerin, sardunya kokulu bahçelerin ve kapı önü sohbetlerinin mekanı olan bu mahalle, son on yılda devasa beton kulelere dönüştü.

Haber Özeti

Fikirtepe’nin Tozlu Sokaklarından Gökdelenlerin Gölgesine Hüzünlü Bir Veda. Bir zamanlar tek katlı evlerin, sardunya kokulu bahçelerin ve kapı önü sohbetlerinin mekanı olan bu mahalle, son on yılda devasa beton kulelere dönüştü.

İstanbul’un kentsel dönüşüm denilince akla gelen ilk ve en sancılı noktasıdır Fikirtepe.. Bu dosyamızda, 40 yıllık Fikirtepeli Terzi Hasan Usta’nın gözünden, mahalle kültürünün dikey mimariyle olan o acımasız imtihanını, yarım kalan inşaatları ve gökdelenlerin 25. katında yaşanan o derin yalnızlığı, adeta bir film karesindeymiş gibi yakından izliyoruz.

Sardunya Kokulu Bahçeli Evden Beton Blokların Arasına Sıkışmış Gri Bir Nefes Darlığına

Sabahın kör vakti… Hasan Usta, 25. kattaki dairesinin yere kadar uzanan devasa camından aşağıya, sisler içindeki İstanbul’a hüzünle bakıyor.

Aşağıda, karıncalar gibi akıp giden arabalar, E-5 karayolunun bitmek bilmeyen ışık seli ve “beton blokların arasına sıkışmış gri bir nefes darlığı” var. Camı açmak istiyor, ancak yüksek katların o acımasız uğultusu ve rüzgarı buna izin vermiyor.

Oysa çok değil, on beş yıl önce güne böyle mi başlardı? “Tek katlı, bahçesinde erik ağacı olan o derme çatma evinin kapısını açtığında burnuna sardunya kokuları dolar”, karşı komşusu bakkal İsmail’in “Hayırlı işler ustam!” sesine karışırdı sabah çayının buğusu..

Fikirtepe, İstanbul’un kalbinde, yokluklar içinde ama omuz omuza kurulmuş bir dayanışma mahallesiydi. Sonra bir gün, siyah lüks ciplerle geldiler. Takım elbiseli, çantaları parlak projelerle dolu müteahhitler, kahvehaneleri teker teker dolaşmaya başladı. Herkese lüks daireler, kapalı havuzlar, güvenlikli siteler vaat ediliyordu. Gecekonduların yerine rezidanslar dikilecek, herkes “köşeyi dönecekti.” Hasan Usta, o gün Ferhat’ın kahvehanesindede atılan imzaların, aslında bir mahallenin ölüm fermanı olduğunu çok sonradan anlayacaktı.

İş Makinelerinin Moloz Yığınına Çevirdiği Anılar

Dönüşüm hızlı ve gürültülü başladı. Mahallenin dar sokaklarına giren “devasa sarı iş makineleri, anıları, çocuklukları, ilk aşkların yaşandığı köşe başlarını tek bir kepçe darbesiyle moloz yığınına çevirdi”. Ancak o ışıltılı vaatlerin yaldızı çabuk döküldü. Rantın büyüklüğü, tecrübesiz ve sermayesiz birçok firmayı Fikirtepe’ye çekmişti. Evleri yıkılan binlerce aile, kiranın ödeneceği ve iki yıl sonra lüks dairelerine geçecekleri umuduyla İstanbul’un farklı köşelerine dağıldı.

Film tam da burada koptu. Peş peşe iflas eden şirketler, kaçan müteahhitler, yıllarca çivi bile çakılmayan derin temel çukurları… Fikirtepe, bir zamanlar sıcak bir mahalleyken, devasa bir hayalet kente dönüştü. Hasan Usta ve onun gibi binlerce mağdur, kiralarını ödeyemeyen firmalar yüzünden yıllarca mahkemelerde, çadır eylemlerinde hak aradı. O dönem Fikirtepe sokaklarında yürümek, savaştan çıkmış terk edilmiş bir Avrupa şehrinde yürümek gibiydi; rüzgar sadece yarım kalmış beton kolonların arasında ıslık çalıyordu.

Binalar Birbirinin Güneşini Kesecek Kadar Yakın, Gökyüzünü Daraltacak Kadar Yüksek

Düğüm o kadar kördüğüm olmuştu ki, sonunda devlet (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı) duruma el koymak zorunda kaldı. Emlak Konut devreye girdi, yarım kalan devasa şantiyelerde vinçler yeniden çalışmaya başladı. Yıllar süren mağduriyetin ardından binalar nihayet yükseldi. Ancak ortaya çıkan manzara, eski Fikirtepelilerin hayal ettiği o yeni hayat değildi. Emsal oranlarının (inşaat yoğunluğu) inanılmaz derecede artmasıyla, “binalar birbirinin güneşini kesecek kadar yakın, gökyüzünü daraltacak kadar yüksek” inşa edildi.

İnsanları Birbirine Yabancılaştıran Aşılmaz Duvarlar

Bugün Hasan Usta, nihayet teslim aldığı evinin salonunda, lüks ankastre mutfağının yanında duruyor. Fakat evin içi buz gibi. Asansöre bindiğinde karşılaştığı insanlara selam veriyor, ancak kimse onun yüzüne bakmıyor; herkesin gözü telefon ekranlarında. Oysa eski Fikirtepe’de birinin yüzü asık olsa, bütün mahalle dertlenirdi. Kapalı otoparklar, güvenlik kameraları ve kartlı geçiş sistemleri, mahalleyi dışarıdan gelebilecek tehlikelerden koruyor gibi görünse de, aslında “insanları birbirine yabancılaştıran aşılmaz duvarlar“a dönüştü.

Hasan Usta çayını yudumlarken, aşağıda hızla akıp giden trafiğe son bir kez bakıyor. Fikirtepe “kurtulmuştu”, evet. Depreme dayanıksız gecekondular gitmiş, yerine milyonlarca lira değerinde rezidanslar gelmişti. Ancak Hasan Usta içten içe biliyor: O yıkıntılar arasında sadece binalar değil, bir kentin ruhu, dayanışması ve “mahalle” denen o eşsiz İstanbul kültürü de sonsuza dek gömülüp kalmıştı.

Sonuç: Derin Bir Sosyolojik Kırılma

Fikirtepe örneği, kentsel dönüşümün sadece mühendislik ve mimarlık bir süreç olmadığını; aynı zamanda “derin bir sosyolojik kırılma” olduğunu tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermektedir. Deprem gerçeğiyle yüz yüze olan İstanbul için eski ve çürük yapı stokunun yenilenmesi hayati bir zorunluluktur.

Ancak bu yenilenme, insanı, mahalle kültürünü ve kentin demografik hafızasını yok sayarak, sadece metrekare ve rant hesapları üzerinden yapıldığında, ortaya modern ama ruhsuz beton ormanları çıkmaktadır. Fikirtepe’de yaşanan mağduriyetler ve sonrasında oluşan bu “yeni yaşam”, İstanbul’un diğer ilçelerindeki dönüşüm projeleri için en acı, en gerçekçi ve mutlaka ders çıkarılması gereken bir laboratuvardır.

En Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. Fikirtepe’de kentsel dönüşüm süreci ne zaman ve nasıl başladı?

• Fikirtepe’de dönüşüm süreci, 2010 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin (İBB) bölgeye özel imar planı notları hazırlamasıyla başladı. Bölge, 2013 yılında Bakanlar Kurulu kararıyla “Riskli Alan” ilan edilerek 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamına alındı.

2. Süreçte vatandaşlar ne gibi mağduriyetler yaşadı?

• Bölgeye giren bazı müteahhit firmaların mali yetersizlikleri, art niyetli yaklaşımlar veya piyasa koşulları nedeniyle iflas etmesi sonucu binlerce aile evsiz kaldı. Yıkılan evlerinin yerine yenisi yapılmayan, vadedilen kira yardımlarını alamayan vatandaşlar yıllarca barınma ve ekonomik kriz yaşadı.

3. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı sürece neden müdahale etti?

• Sorunların içinden çıkılamaz bir hal alması, yarım kalan devasa inşaat çukurlarının kentin göbeğinde güvenlik ve sağlık riski oluşturması ve binlerce ailenin çadır kurarak eylem yapacak noktaya gelmesi üzerine, Bakanlık 2020 yılında sürece müdahil oldu ve yarım kalan projeleri TOKİ ve Emlak Konut eliyle tamamlama kararı aldı.

4. Fikirtepe’deki yeni mimari yapının altyapıya etkisi nedir?

• Bölgede kentsel dönüşümü teşvik etmek için verilen yüksek “emsal” (inşaat alanı/arsa alanı oranı) hakları, bölgenin nüfusunu ve yapı yoğunluğunu katlayarak artırdı. Bu devasa betonlaşma ve dikey büyüme, bölgenin trafik, kanalizasyon, su ve yeşil alan gibi altyapı kapasiteleri üzerinde çok ciddi ve kalıcı bir baskı yaratmaktadır.

5. “Soylulaştırma” (Gentrification) Fikirtepe’de nasıl yaşanıyor?

• Yeni yapılan lüks rezidansların aidat ve yaşam maliyetleri çok yüksektir. Gecekondu kültüründen gelen eski hak sahiplerinin önemli bir kısmı, bu yeni ve pahalı yaşam tarzına (yüksek aidatlar, site yönetim giderleri) ayak uyduramayarak evlerini satıp ya da kiraya verip İstanbul’un çeperlerine göç etmek zorunda kalmakta; yerlerine daha üst gelir grubundan yeni sakinler yerleşmektedir.

Author: *Tuğçe Binar
Halkla İlişkiler ve Reklamcılık Uzmanı

Yaşam Haberleri Editörü
İstanbul Yerel (İY)

Kaynakça

• Kuyucu, T., & Ünsal, Ö. (2010). “Urban Transformation as State-led Property Transfer: An Analysis of Two Cases of Urban Renewal in Istanbul.” Urban Studies, 47(7), 1479-1499.
  
• TMMOB Şehir Plancıları Odası İstanbul Şubesi. (2018). Fikirtepe Kentsel Dönüşüm Süreci Değerlendirme Raporu.
  
• Çelik, Z. (2021). “Kentsel Dönüşümün Sosyolojik Boyutu: Fikirtepe Örneğinde Mahalle Kültürünün Çözülmesi”. Kent Araştırmaları Dergisi, 12(3), 45-62.
  
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2022). Fikirtepe Kentsel Dönüşüm Projesi Bilgilendirme Dosyası.